Pałac Saski

W latach sześćdziesiątych XVII wieku Tylman z Gameren (holenderski architekt osiadły w Polsce) wybudował w rejonie dzisiejszego Placu Piłsudskiego, frontem do Krakowskiego Przedmieścia pałac, który należał do podskarbiego koronnego, wybitnego poety baroku Jana Andrzeja Morsztyna.

W roku 1713 król August II Mocny kupił pałac i zarządził jego przebudowę. W pierwszej ćwierci XVIII wieku wykonano projekt przebudowy pałacu i opracowano nową koncepcję zabudowy urbanistycznej, tzw. osi saskiej, a sam obiekt nazwany został Pałacem Saskim. W ramach rozbudowy i przebudowy obiektu w latach 30-tych XVIII w. korpus główny rozszerzono o załamane na końcach skrzydła i wystawiono długie oficyny. W ten sposób został wyodrębniony olbrzymi dziedziniec paradny, ogólnodostępny, przekształcony później na Plac Saski. Część środkową „Osi Saskiej” stanowił ogród w kształcie klinowym, którego południową granicę wyznaczała ul. Królewska, a zachodnią zamykała ul. Marszałkowska.

Po śmierci Augusta III Sasa w 1763 r. Pałac przestaje być uznawany za rezydencję królewską i traci na swoim znaczeniu oraz prestiżu. Z upływem lat estetyka zewnętrzna jak również wewnętrzna uległa stopniowej dewastacji. W latach 1810 – 1817 mieszkał w nim przyszły wielki kompozytor Polski Fryderyk Chopin. Jego ojciec Mikołaj był nauczycielem języka francuskiego w Liceum Warszawskim mieszczącym się w Pałacu. W roku 1825 Pałac znajdował się w złym stanie technicznym i podjęto decyzje o jego remoncie oraz najbliższego otoczenia. W latach 1839 – 1842 dochodzi do przebudowy Pałacu Saskiego, który wówczas był prywatną własnością kupca warszawskiego Iwana Skwarcowa. Diametralną zmianę wizerunku Pałacu dokonano w oparciu o projekt architekta Adama Idźkowskiego. Polegał on na rozebraniu dotychczasowej środkowej bryły architektonicznej i zastąpieniu jej piętrową kolumnadą w porządku korynckim. Dokonano również adaptacji obu skrzydeł bocznych, poprzez dodanie do nich na fasadach pilastrów, przez co całość uzyskała wygląd klasycystyczny.

Blisko dwadzieścia lat później Pałac stał się własnością carskich-rosyjskich władz wojskowych, które nabyły go od spadkobierców poprzedniego właściciela. Do 1915 r. mieściło się w nim Dowództwo III Warszawskiego Okręgu Wojskowego armii carskiej. Przez kolejne trzy lata okupacyjne władze niemieckie podczas pierwszej wojny światowej zakwaterowały w nich swoich żołnierzy. Wraz z odzyskaniem przez Polskę niepodległości w 1918 r. w Pałacu Saskim został umieszczony Sztab Generalny Wojska Polskiego. To właśnie wchodząca w jego skład komórka radio wywiadu kierowana przez por. Jana Kowalewskiego przyczyniła się do złamania bolszewickiego szyfru radiowego. Zdobycie przez Wojsko Polskie wiedzy o zamiarach wroga przyczyniło się do odniesienia zwycięstwa w Bitwie Warszawskiej pod Radzyminem 15 sierpnia 1920 r.

W ramach obchodów rocznicy uchwalenia Konstytucji 3 Maja w roku 1923 przed Pałacem został odsłonięty pomnik Księcia Józefa Poniatowskiego. 2 listopada 1925 r. w arkadach Pałacu Saskiego został umiejscowiony Grób Nieznanego Żołnierza. Zwłoki nieznanego obrońcy Ojczyzny, które zostały złożone w tej wyjątkowej mogile-symbolu przybyły z Cmentarza Orląt we Lwowie. Był to poległy w walce o wolną Polskę 14-letni chłopiec. Zarówno jego ubranie, jak i odniesione śmiertelne rany wskazywały, że uczestniczył w walce. Po przegranej przez Polskę wojnie obronnej we wrześniu 1939 r. pałac Saski został zajęty przez jednostki niemieckiego Wehrmachtu. Zajmowały go do końca grudnia 1944 r. Dramatyczne losy Warszawy po zakończeniu Powstania Warszawskiego dotyczyły również Pałacu Saskiego oraz pomnika księcia. Oba obiekty związane z Placem Saskim zostały wysadzone w powietrze. Zakończenie II wojny światowej w Europie w maju 1945 r. umożliwiło odbudowanie Grobu Nieznanego Żołnierza. Pałac Saski po uprzątnięciu gruzu i niewybuchów z rejonu piwnic został zasypany ziemią. Dopiero w latach 2006 – 2008 przeprowadzono pierwsze prace archeologiczne. Po czym ponownie odkryte fundamenty na kolejne trzynaście lat przykryła ziemia. W 2021 r. powtórnie odsłonięto fundamenty i przystąpiono do prac projektowych związanych z odbudową Pałacu Saskiego. Według wstępnych założeń zakończenie prac związanych z rekonstrukcją Pałacu ma nastąpić w 2030 roku. W przyszłości ma on stać się siedzibą Senatu.