Grób Nieznanego Żołnierza

W czasie I wojny światowej w latach 1914 – 1918 zginęło około 10 milionów żołnierzy. Nowoczesne w ówczesnym czasie ciężkie uzbrojenie (artyleria wielkokalibrowa, ciężkie karabiny maszynowe, trujące gazy bojowe) przy jednocześnie przestarzałej taktyce działania piechoty, przyczyniły się do powstania tej olbrzymiej liczby ofiar. Podjęte po zakończeniu działania związane z godnym pochówkiem poległych napotkały olbrzymie trudności. Wynikały one z niemożności w wielu przypadkach identyfikacji zwłok. Rosła zatem na cmentarzach wojskowych liczba grobów oznaczonych symbolem NN (nazwisko nieznane). Rozwiązanie tego problemu przedstawił Fryderyk Simone francuski działacz społeczny i patriota, który na polach I wojny światowej stracił trzech synów. Ich zwłok nigdy nie odnaleziono. Jego pomysł polegał na wspólnym upamiętnieniu wszystkich bezimiennych ofiar wojny w danym kraju. 11 listopada 1920 r. szczątki bezimiennych żołnierzy spoczęły pod Łukiem Triumfalnym w Paryżu. Tego samego dnia w Londynie w Opactwie Westminsterskim złożono do grobu szczątki nieznanego żołnierza.

W Polsce pierwsze propozycje z upamiętnieniem poległych żołnierzy pojawiły się już w 1921 roku, ale wraz z upływem czasu traciły one na znaczeniu. Wynikało to z różnych przyczyn. Zazwyczaj finansowych lub nikłego uznania ze strony opinii publicznej. Brak jednoznacznej decyzji i zmieniające się koncepcje artystyczne, co do końcowej wizji grobu spowodowały, że mimo upływu czasu nie było go na terenie Warszawy. Tymczasem projekt architektoniczny artysty rzeźbiarza Stanisława Ostrowskiego został zaakceptowany przez Radę Ministrów. Przewidywał on umiejscowienie w środkowej części arkad Pałacu Saskiego płyty nagrobnej. Otwory arkadowe od strony Ogrodu Saskiego miały zostać zamknięte ozdobnymi kratami. Przed pomnikiem, od strony placu Saskiego, przewidziano małe brązowe urny oraz znicze w formie trójnogów.

Grobowiec głęboki na 1,5 metra został wewnątrz wyłożony stalowymi płytami i zamknięty stalową płytą z napisem:

Dnia 2 XI 1925 roku zostały złożone w tem miejscu zwłoki nieznanego żołnierza polskiego przeniesione z wybranego losem pobojowiska lwowskiego.

Na trumnie zaś umieszczono napis:

Trumna ta zawiera zwłoki Nieznanego Żołnierza polskiego wzięte z mogiły lwowskiej dnia 29 X 1925 roku.

Na płycie wyryto napis:

TU LEŻY ŻOŁNIERZ POLSKI POLEGŁY ZA OJCZYZNĘ

Na czterech filarach, od strony grobowca zamieszczono cztery czarne, granitowe tablice z wyrytymi polami bitew obejmując lata 1914 – 1920. W oparciu o zarówno losowo wybrany cmentarz, jak i trumnę, przewieziono do Warszawy ze Lwowa (Cmentarz Orląt Lwowskich) zwłoki nieznanego żołnierza. Główne uroczystości pogrzebowe odbyły się Warszawie w dniu 2 listopada 1925 r. o godzinie 13.00. Po komendzie dowódcy uroczystości, przy biciu dzwonów kościelnych trumna została opuszczona do grobowca. Minister spraw wojskowych złożył w nim akt erekcyjny oraz 14 żalników z ziemią z pozostałych pobojowisk, a także srebrny wieniec od Prezydenta Rzeczypospolitej i jedwabny całun z wizerunkiem orła białego. Minutę po złożeniu trumny do grobowca nastąpiła cisza, przestały bić dzwony i oddano 24 wystrzały honorowej salwy armatniej. Grobowiec nakryto płytą nagrobną. Społeczeństwo polskie z wielkim szacunkiem odnosiło się do Grobu Nieznanego Żołnierza. W jego pobliżu nie palono papierosów, a mężczyźni uchylali kapelusza. Podczas okupacji niemieckiej w czasie II wojny światowej za złożenie kwiatów lub zdjęcie nakrycia głowy przed płytą Grobu groziła kara śmierci. Mimo to 15 sierpnia 1941 r. na płycie złożono wieniec z szarfą:

Nieznanemu Żołnierzowi Rząd RP

28 grudnia 1944 r. Niemcy wysadzili Pałac Saski w powietrze. Kolumnada nad Grobem nie runęła i dlatego kolejnego dnia powtórnie ją wysadzono. Po odzyskaniu niepodległości w 1945 r. przystąpiono do obudowy Grobu. Zachowano jego kształt, jaki pozostał po wydarzeniach z 1945 r. Wymieniono zniszczoną płytę grobową oraz tablice z polami bitew. Aktualnie jest ich 22, gdzie widnieją miejsca heroicznych zmagań Polaków o wolność Ojczyzny.